Otoriter Rejimlerde İslami Hareketlerin Siyasete Katılma ya da Katılmama Nedenleri: Fas Örneği
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, İktisat Fakültesi, Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Fatih MUSLU
Danışman: Edip Asaf Bekaroğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Ortadoğu'da otoriter rejimlerde İslami hareketlerin siyasi parti kurarak resmi siyasetin parçası olması önemli bir tartışma konusudur. Arap Baharı'yla beraber bu durumun daha da göz önüne çıktığını söylemek mümkündür. Son yıllarda İslami hareketlere yönelik yapılan akademik çalışmalar İslami hareketler- resmi siyasi katılım ilişkisinin önemini ortaya koymaktadır. Bu kapsamda 1990'ların ikinci yarısından itibaren İslam ve demokrasi tartışmalarının kısır döngüsü içerisine sıkıştırılan ve otoriter yönetimler tarafından baskılanan İslami hareketlerin siyasi açılımlar/fırsatlar karşısında aldıkları pozisyonlar üzerine bir tartışma yürütmek faydalı olacaktır. Böylelikle otoriter rejimler, demokratikleşme ve siyasi katılım tartışmaları kapsamında önemli bulgular ortaya konabilecektir. Ortadoğu genelinde uluslararası ve bölgesel siyasi gelişmeler sonucunda bazı İslami hareketlerin ortaya çıkan siyasi fırsat ortamlarını değerlendirip partileşerek resmi siyasetin bir parçası olmayı tercih ettiği görülürken bazılarının ise resmi siyasi katılımdan uzak durmaya devam ettikleri gözlemlenmektedir. Bu durum aynı kurumsal ve siyasi şartlar göz önüne alındığında İslami hareketler açısından daha da ilginç bir hal almaktadır. Bu tezin temel sorusu neden aynı siyasi ve kurumsal fırsat ortamlarında İslami hareketlerin resmi siyasete katılım noktasında birbirinden farklı davranışlar ürettiği yönündedir. Bu kapsamda Fas önemli bir örnek olarak karşımıza çıkmaktadır. Fas anayasal monarşi ile yönetilen ve farklı siyasi partilere ve aktörlere varlık imkanı tanıyan bir ülkedir. Milliyetçi çizgiden sol fikirler üzerinde hareket eden partilere ve kadar farklı aktörler düzenli olarak seçimlere katılabilmektedir. Aynı zamanda İslamcı bir parti de ülke siyasetinin önemli bir aktörü olarak karşımıza çıkmaktadır. İslami hareketler açısından ise iki önemli hareket Fas'ın sosyal ve siyasi hayatı içerisinde ön plana çıkmaktadır. Tevhid ve Islah Hareketi ve Adalet ve İhsan Hareketi uzun yıllardır toplumun geniş kesimlerine ulaşmayı başaran hareketlerdir. Fakat bu iki hareketin Fas rejimiyle kurdukları ilişki açısından birbirinden ayrıldıkları görülmektedir. Tevhid ve Islah Hareketi ile Adalet ve İhsan Hareketi rejimin reform süreçlerine girdiği ve siyasi fırsat ortamı hazırladığı dönemlerde resmi siyasete katılım noktasında birbirinden farklı davranışlar üretmiştir. Tevhid ve Islah Hareketi Adalet ve Kalkınma Partisi ile ülke siyasetinin önemli bir aktörü haline gelirken Adalet ve İhsan Hareketi ise parti kurmaktan ısrarla kaçınarak resmi siyasetin dışında kalmayı tercih etmektedir. Bu tez bahsi farklılığı açıklamak için yapısal şartların yanında her iki hareketin iç yapısına bakmayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda her iki hareketin ideolojisi, organizasyon yapısı ve siyasi stratejisi önem kazanmaktadır. Farklı bir ifadeyle İslami hareketlerin ideolojik zemini, organizasyon yapısı ve siyasi stratejisi siyasi fırsat ortamlarındaki pozisyonları ve kararları açıklamak için başvurulması gereken başat değişkenlerdir. Tez kapsamında tartışmayı yürütebilmek için her iki hareketin kuruluş dönemlerinden itibaren bahsi geçen değişkenler bağlamında yaşadıkları dönüşümler ve resmi siyasete katılım arasındaki ilişki titizlikle ele alınacaktır.