SİLİKON (Sİ) UYGULAMASININ DOMATES BİTKİSİNDE KADMİYUM (CD) STRES YANITINDAKİ ETKİSİNİN ARAŞTIRILMASI


Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Fen Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: BERFİN ODABAŞI

Danışman: Özgür Çakır

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Kadmiyum; bitkilerde hiçbir metabolik süreçte işlevi olmayan, düşük konsantrasyonlarında bile toksik etkili, büyüme, gelişme ve verimi olumsuz yönde etkileyen ağır metallerden biridir. Kadmiyumun suda çözünürlüğünün yüksek, bitkiler tarafından topraktan alınabilirliğinin ve bitki dokularında ilerleyişinin kolay ve hızlı olması, kadmiyumu diğer ağır metaller arasında daha tehlikeli konumda tutmaktadır. Kadmiyum ile kirlenmiş topraklarda yetişen bitkiler, bu stres ile başa çıkmak için çeşitli stratejiler geliştirmişlerdir. Kadmiyum ile ilk etkileşime geçen doku olan kökler, savunma mekanizmalarının ilk hattını oluşturmaktadır. Kök hücre duvarının, kadmiyum ve diğer ağır metallerin hücre içine alınmasını ve ilerlemesini engellemek için hücre duvarı polisakkarit kompozisyonunu ve bileşenlerinden biri olan pektinlerin metilasyon derecelerini değiştirdiği bilinen bir mekanizmadır. Ancak hücre duvarındaki bu değişimlerin nasıl aktive olduğu ve ilerletildiği açık değildir. Silikon, yeryüzündeki en bol bulunan ikinci element olmakla birlikte, bitkilerde ortamda zararlı etmenler olmadan da büyüme ve gelişmeyi teşvik edebilmektedir. Ayrıca, çeşitli stresler altında bitkilerde stres koşullarının hafifletilmesinde ve adaptasyon sağlamada etkili olduğu yapılan çalışmalar ile gösterilmiştir. Ancak aynı kadmiyumda olduğu gibi, silikon etkisinin moleküler mekanizması hakkında detaylı bilgi literatürde mevcut değildir. Domates bitkisi, insan sağlığına oldukça faydalı metabolitleri sentezleyen, beslenmede geniş yer tutan bir tarla bitkisidir. Dahası; domates, gıda maddesi olarak kullanılmak üzere dünya çapında üretilen ve tüketilen birçok bitkinin de dahil olduğu Solanaceae familyasını temsil eden bir model organizmadır. Dolayısıyla, tüm genomu dizilenmiş olan domates, stres koşullarının tetiklediği yolaklar ve adaptasyon stratejilerinin araştırılması için oldukça uygun bir bitkidir. Bu çalışmada, silikonun domates bitkisinin kadmiyum stresine verdiği yanıtın hücre duvarı yeniden yapılanması üzerinden etkisinin incelenmesi amaçlanmıştır. Bunun için 7 günlük domates fideleri kullanılmıştır. Bitkilerin yetiştirildiği besiyerine 200 μM kadmiyum, 2 mM silikon, 200 μM kadmiyum ve 2 mM silikon birlikte uygulaması yapılmış ve 7 gün daha büyütülmüşlerdir. Uygulama sonrasında 14 günlük bitkiler kök, gövde ve yaprak dokularına ayrılmıştır. Ardından dokulardaki hücre duvarı polisakkarit biyosentez ve demetilasyonundan sorumlu PL ve PME genlerindeki değişim GZ-PZR ile analiz edilmiştir. Ek olarak, savunma mekanizmalarının aktivasyonunda etkisi olduğu düşünülen NAC transkripsiyon faktör ailesine ait JA2, JA2L, NACMTF2, NAC31, NAC48, NAC64 ve NAC65 genleri aynı şekilde incelenmiştir. Çalışma sonuçları; bitki morfolojisi incelendiğinde, kadmiyum stresinin en fazla etkili olduğu dokunun kökler olduğunu, silikonun da en fazla kökler üzerinde hafifletici etkisi olduğunu göstermiştir. Cd+Si uygulaması sonucu köklerde PME gen anlatımındaki değişimin anlamlı olarak azalması, silikonun hafifletici etkisinin kök hücre duvarı yeniden modellenmesi üzerinden olduğu düşünülmüştür. Ancak gövde ve yaprak dokularında benzer sonuçların görülmemesi, bu dokularda ilk tercih edilen stres yanıt mekanizmasının hücre duvarı üzerinden olmayabileceğini düşündürtmüştür. NAC transkripsiyon faktörlerinin gen anlatım analizlerinde, Cd uygulaması kök dokularında anlamlı artışa yol açarken, Si ve Cd+Si uygulamasında değişim gözlenmemiştir. Gövde ve yapraklarda ise birkaç farklı örüntü tespit edilmiştir; örneğin sadece Cd içeren uygulamalarda artan veya Cd+Si uygulamasında değişmezken Cd ve Si ayrı uygulamalarında artış gösteren NAC genleri tespit edilmiştir. Bu farklılıkların sebebinin, NAC genlerinin stres hassasiyetleri ve etkili olduğu doku tiplerinin farklılık gösterebileceğinden dolayı kaynaklandığı düşünülmüştür.