Türk ve Fars edebiyatlarında Nizâmî-i Gencevî'nin Hamse'si model alınarak yazılan mesnevîler
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MELİHA ŞEMSİZADE
Danışman: Mehmet Yalçın Yılmaz
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Hicrî VI. (m. XII.) yüzyılda yaşayan, hamse türünün kurucusu ve klasik manzum hikâyeciliğinin usta şairlerinden olan Nizâmî-i Gencevî (m. 1141-1209) klasik Fars ve Türk edebiyatlarında özellikle mesnevî alanında ortaya koyduğu yeni tarzıyla birçok şaire örnek olmuştur ve her iki edebiyat üzerinde derin etkiler bırakmıştır. Mesnevîleri, kendisinden sonra gelen şairler için birer kaynak niteliği kazanmıştır. Bu tez çalışmasında klasik Fars ve Türk edebiyatlarında Nizâmî'nin hamsesini oluşturan mesnevîleri örnek alınarak yazılan mesnevîler derlenip tanıtılmakla birlikte kaynak eser ile mukayeseleri yapılmıştır. Bu çalışma giriş ve dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Nizâmî'nin hayatı, eserleri, edebî şahsiyeti ve Fars, Türk ve dünya edebiyatındaki yeri ile ilgili bilgiler sunulurken hamse geleneği hakkında da kısaca bilgi verilmiştir. İkinci bölümde, Fars edebiyatında Nizâmî'nin tesiri özetle incelenmiştir ve beş mesnevîsi model alınarak yazılan mesnevîler hem tanıtılmıştır hem de bu mesnevîlerin kaynak metinler ile mukayeseli incelemeleri yapılmıştır. Üçüncü bölümde, nazirecilik ve Türk edebiyatında hamse geleneği hakkında bilgiler verildikten sonra Türk şairlerin Nizâmî'nin hamsesini model alarak kaleme aldıkları mesnevîler tanıtılıp kaynak eserler ile mukayeseleri yapılmıştır. Bu bölümde Nizâmî'nin hamsesini model alan ve tercüme ve şerh olarak nitelendirilen mesnevîler ayrı başlıklar altında incelenmiştir. Bölümün sonunda Nizâmî'nin eserlerinin Türkiye'deki yayımları hakkında kısa bilgiler aktarılmıştır. Dördüncü bölümde, mesnevîlerin kaynak eserler ile mukayeselerinden elde edilen genel özellikler farklı kategoriler altında değerlendirilmiştir. Bu kategorilerin tasnifinden hareketle eser örnekleriyle beraber tablolar oluşturulmuştur. Bu çalışmada genel manada klasik edebiyatı geleneklerine bağlı olan bir sistem ele alınmıştır. Fars ve Türk edebiyatlarında Nizâmî'nin hamsesi örnek alınarak yazılan mesnevîlerin mukayeseli incelenmeleri sayesinde bu mesnevîlerin Nizâmî'nin mesnevîlerine yakınlık dereceleri tespit edilmiştir. Burada fark edilmesi gereken en önemli nokta ise iki edebiyat alanında Nizâmî'nin takibi ve etkisi ile yazılan bu mesnevîlerin alelade günümüz anlamıyla taklitten ibaret eserler olmadıkları ve her bir eserin kaynak metne nazaran küçük ya da büyük derecede farklılıklar içerdikleri hususudur. Bu edebî etkileşim şeklinin her iki edebiyat alanında aynı doğrultuda ve benzer anlayış ile devam ettiğini görmek önem arz etmektedir. Anahtar Kelimeler: Nizâmî-i Gencevî, mesnevî, hamse, cevap, nazire, taklit, tercüme.