Sınırları gevşetme ve bileşenlerine ayırma ipuçlarının 8-pul problemini çözme performansı üzerine etkileri
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: FEYZANUR KARASU
Danışman: Sevtap Cinan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İçgörü problemleri, çözümün ani ve beklenmedik bir biçimde ortaya çıktığı, problem temsilinin yeniden yapılandırılmasını gerektiren görevlerdir. Bu tür problemlerde çözümü engelleyen temel unsur, problem çözücünün başlangıçta benimsediği örtük kısıtlamalar ve bu kısıtlamaların yol açtığı çıkmaz durumudur. Temsili Değişim Kuramı'na göre, içgörüye ulaşılabilmesi için bu kısıtlamaların gevşetilmesi veya problemin bileşenlerine ayrılarak yeniden temsil edilmesi gerekmektedir. Literatürde ipuçlarının bu temsili değişimi kolaylaştırabileceği öne sürülmekle birlikte, ipucu etkisinin hangi koşullarda ortaya çıktığı ve bu etkinin çözüm, hamle davranışları ve öznel içgörü deneyimleriyle nasıl ilişkilendiği henüz tam olarak netleşmemiştir. Bu çalışmanın amacı, içgörü problemlerinde kullanılan farklı ipucu türlerinin (sınırları gevşetme, bileşenlerine ayırma ve her ikisinin birlikte sunulması) problem çözme başarısı, hamle örüntüleri ve fenomenolojik içgörü deneyimleri üzerindeki etkilerini incelemektir. Bu amaç doğrultusunda, Ormerod ve arkadaşları (2002) tarafından geliştirilen 8-pul problemi kullanılmıştır. Çalışma, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde yürütülmüş ve toplam 150 lisans öğrencisi araştırmaya katılmıştır. Katılımcılar, ilk aşamada orijinal 8-pul problemiyle karşılaşmış; problemi çözemeyen katılımcılara, dikkat yükü altında yürütülen bir görsel arama görevi sırasında farklı ipucu türleri sunulmuştur. Ardından katılımcılar, orijinal veya mavi zeminli bir 8-pul problemiyle tekrar karşılaşmıştır. Deneysel düzenek, ipucu türü ve ipucu sonrası problem versiyonu bakımından oluşturulan beş grup üzerinden yürütülmüştür. Analizlere yalnızca ilk aşamada problemi çözememiş katılımcılar dahil edilerek, ipucu etkisinin daha net biçimde değerlendirilmesi hedeflenmiştir. Bulgular, ipucu türlerinin genel çözüm oranları üzerinde sınırlı bir etki yarattığını; ancak sınırları gevşetme ipucunun, bileşenlerine ayırma ipucuna kıyasla daha yüksek çözüm oranlarıyla ilişkili olduğunu göstermiştir. Mavi zeminli problem koşulunda, sınırları gevşetme ipucunun yer aldığı durumlarda çözüm başarısının arttığı; buna karşılık bileşenlerine ayırma ipucunun tek başına sunulduğu koşullarda çözüm elde edilmediği görülmüştür. Hamle düzeyindeki analizler, ipuçlarının çözümden bağımsız olarak belirli hamle davranışlarını (özellikle sınırları gevşetme hamleleri) artırabildiğini ortaya koymuştur. Ayrıca ipucunu fark eden katılımcılar ile ipucunu problemle ilişkilendiren katılımcılar arasında çözüm başarısı açısından anlamlı farklar bulunmuş; ipucu etkisinin çözümden ziyade temsili düzeyde işlediği gösterilmiştir. Fenomenolojik bulgular ise, "Aha!" anı ile çıkmaz deneyimi arasında anlamlı bir ilişki olmadığını, içgörü deneyiminin çok boyutlu bir yapı sergilediğini ortaya koymuştur. Sonuç olarak bu çalışma, içgörü problemlerinde ipucu etkililiğinin otomatik ve evrensel olmadığını; ipucu türü, problem koşulu ve ipucunun problemle ilişkilendirilme düzeyine bağlı olarak değiştiğini göstermektedir. Bulgular, ipucu etkisinin yalnızca çözüm çıktıları üzerinden değil, süreç göstergeleri ve öznel deneyimler birlikte ele alınarak değerlendirilmesi gerektiğine işaret etmektedir.