Türk modernleşmesinde toplumsal muhalefetin aracı olarak mizah (1908-1938)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyal Bilimler Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: SIDIKA PÜREN MUTLUTÜRK MERAL

Danışman: Güven Gürkan Öztan

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

"Gülme politik bir eylemdir." Gülme eyleminin tanımlandığı antik dönemlerden itibaren, politik bir eylem ve aslında otoriteye bir nevi muhalefet/başkaldırı olarak ele alındığı bilinmektedir. Bu açıdan Türkiye coğrafyası belki de bu ifadenin kendisini gösterebildiği en önemli bölgelerden olmuştur. İmparatorluk zamanlarından itibaren, toplum baskı ve istibdat karşısında kendisini mutlaka ifade edecek bir yol bulmuş ve bunu çoğunlukla mizah yoluyla gerçekleştirmiştir. Mizah basınına sansür konulsa dahi, "söz söylenebilecek" konular üzerinden, iktidara yönelik toplumsal muhalefet bir şekilde kendisini yine göstermiştir. Cumhuriyet ideolojisi ile birlikte, ulus-devlet, ortak ulusal kimlik çerçevesinde mizah basını da yine bu doğrultuda paralel bir yönde ilerlemiş ve İmparatorluk döneminden "kopuşu" desteklemek amacıyla gülme eylemi geçmişe yönlendirilmiş ancak yeni otoriteyi de eleştirmekten geri kalmamıştır. Bu çalışmada bahsi geçen bu uzun tarihsel süreç içerisinde, gülme eyleminin toplumsal muhalefetin en önemli unsurlarından biri olarak karşımıza çıktığını görüyoruz. İdeoloji, konjonktür, iktidar, otorite figürleri farklılaşsa da mizah her daim kendine yer bulmuştur. Çalışmadaki tarihsel süreç içerisinde ise mizah süreklilik arz etse dahi, teorik altyapısı değişime uğramıştır. Bu değişimi de çalışmada yapılan karşılaştırma üzerinden görmek mümkündür. Amaç gülmenin her daim politik bir eylem olduğunu, bir nebze de olsa gösterebilmektir. Anahtar Kelimeler: Karikatür, Mizah, Toplumsal Muhalefet, Gülme, Sansür, İstibdat