Hat sanatında taklit


Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ELİF KURUMEHMET

Danışman: Süleyman Berk

Özet:

Taklit pratiği, gerek sanat tarihinde gerekse sanatın dışında kalan birçok disiplinde geniş ve çok katmanlı bir kapsam yelpazesine sahiptir. Bu pratiğin, İslâm sanatları bünyesinde, özgün bir sanat kolu olarak tezahür eden hat sanatı özelindeki anlam dünyası ise birçok bakımdan ayrıcalıklı bir konum sergiler. Bahsedilen müstesna konumun tüm yönleriyle ele alınıp irdelenmesi, bu çalışmanın ana konusudur. Bunun için çalışmada öncelikle kelimenin kavramsal çerçevesi ve farklı bilim ve sanat alanlarındaki yansımaları incelenmiştir. Bu bağlamda taklit olgusunun, sosyal bilimlerdeki yeri ve sanatla ilişkisine dair temel yaklaşımlar beraberinde, bu kavramın güzel sanatların başlıca şubeleri ile edebiyat ve müzik gibi sanat türlerindeki tezahürleri, genel biçimde değerlendirilmiştir. Çalışmanın asıl konusu olan hat sanatında "takliden yazma" pratiğinin tüm boyutlarıyla merkeze alındığı bölümde ise bu pratiğin ne olup ne olmadığı, tarihî seyri ve sıradan bir benzerlik kurmaktan ibaret olmayan, çok yönlü işlevleri açıklığa kavuşturulmaya çalışılmıştır. Bu doğrultuda taklidin eğitim, üslûp aktarımı, geleneğin sürekliliğinin sağlanması gibi ana işlevlerine ilaveten yan işlevleri de ortaya konulmuştur. Uygulama örnekleri ise genel olarak Osmanlı Dönemi odağından seçilmiştir. Son olarak "taklit" olgusu ile gerek teknik, gerek amaç ve icrâ bağlamlarında farklılık arz etmesine rağmen, taklidi yazılarla kesişen yönleri bulunan yazı uygulamaları ele alınmıştır. Böylelikle hat sanatı bünyesinde önem atfedilen bir konuma sahip olan taklit pratiğinin, biçimsel bir tekrar eylemi olmadığı; hat sanatının barındırdığı estetik birikimin kazanılmasında ve aktarılmasındaki sürekliliğe sunduğu katkılar ana hatlarıyla ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Hat Sanatı, Taklit Pratiği, Nakil, Kopya, Üslûp Sürekliliği