Domates (Lycopersicon esculentum) bitkisinde endoplazmik retikulum (ER) stresi koşullarında gen anlatım analizleri


Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Fen Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2022

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ELİF PULAT

Danışman: Özgür Çakır

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

ER stresi, mayalar ve hayvanlarda tanımlanmış, ardından bitkilerde de aydınlatılmaya başlanan hücresel bir süreçtir. Çevresel stres koşullarına veya çeşitli kimyasal ajanlara maruz kalan hücrede protein katlanma süreci sekteye uğrar ve hücrenin protein fabrikası olan ER lümeninde katlanmamış veya yanlış katlanmış proteinler birikir. Biriken proteinler ER homeostazisini bozarak ER stresine neden olur. UPR, protein katlanma ve yıkım kapasitesini ihtiyaca uygun hale getirerek, ER'deki katlanmamış protein yoğunluğunu azaltmak için çalışan yanıt mekanizmasıdır. ER stresiyle başa çıkabilmek için nükleusa sinyal iletimini sağlayarak çeşitli hedef genlerin anlatımını düzenler ve bir stres yanıtı meydana getirir. UPR, bitkilerde bir süredir moleküler imzaları olan, protein katlanmasıyla ilişkili genlerin anlatımının indüksiyonu ve ERAD (ER ile ilişkili degradasyon) mekanizmalarıyla tanınmaktadır. Hücrenin uzayan ER stresiyle başa çıkamaması ve protein işleme kapasitesinin uzun süreli aşılması durumunda ER stresi aynı zamanda otofajiyi de tetikleyebilir, bunun sonucu olarak ağır ER stresi koşullarında programlı hücre ölümü (PCD) meydana gelebilir. UPR, laboratuvar koşullarında bitkilere, protein katlanmasını bozabilecek ER stres ajanları uygulanarak indüklenebilir. Bu ajanların en yaygın olarak kullanılanı salgı glikoproteinlerinin N-bağlı glikozilasyonlarını engelleyerek protein katlanmasını önleyen, sonuç olarak da katlanmamış proteinlerin ER lümeninde birikmesiyle ER stresine yol açan tunikamisin ajanıdır. ER stresinin önemli bir tarımsal bitki olan domateste işlev mekanizmalarının aydınlatılması ve diğer hücresel süreçler ve metabolik yolaklarla etkileşimlerinin ortaya konulması, bitkilerde çeşitli stres koşullarına dayanıklılık ve ıslah çalışmaları için faydalı olabilecek yeni bilgilerin ortaya konulmasını sağlayabilecektir. Bu fikirden yola çıkılarak bu tez çalışmasında, 14 günlük domates bitkilerinde, tunikamisin ajanı ile 2 saat ve 6 saat boyunca ER stresi indüklenmiştir. Uygulama ve kontrol bitkilerinin yapraklarından RNA izolasyonları gerçekleştirilmiş ve kalite ve miktar tayinleri yapılmıştır. RNA dizileme aşamasına geçilmek için uygun görülen RNA'lardan cDNA kitaplıkları sentezlenmiş ve RNA dizileme reaksiyonları gerçekleştirilmiştir. Dizileme verileri filtrelenerek istatistiksel analizler ve değişmiş anlatım gösteren genlerin (DEG) analizleri yapılmıştır. Farklı zaman uygulamaları ile bitkinin ER stresine erken ve geç yanıtlarıyla ilgili yorum yapılabilmesi amaçlanmıştır. Yapılan analizlerde 2 saat tunikamisin uygulanmış domates yapraklarında kontrole göre anlatımı değişmiş 817 tane, 6 saatlik uygulamada kontrole göre 124 tane, 6 saat uygulamada 2 saat uygulamaya göre ise 1141 tane DEG tespit edilmiştir. Bulgular, ER stresiyle ilişkili olduğu bilinen genlerin çoğunun anlatımının 2 saat ER stresinde anlamlı şekilde arttığını gösterirken, 6 saat uygulama sonunda belirlenen DEG'lerin çoğunda anlatımların azaldığı tespit edilmiştir. Bu durumun, ER stresinin 2. saatte domates yapraklarında UPR yolaklarını tetiklediği ve hücrenin biriken katlanmamış proteinlerle baş etmeye çalıştığını gösterdiği düşünülmüştür. ER stresinin 6. saatinde tespit edilen DEG'lerin çoğunda anlatımların baskılandığının görülmesi, hücrenin protein üretimini yavaşlatmasının bir sonucu olarak düşünülmektedir.