Temel tiksinme ve ahlaki tiksinmenin bellek ve karar vermesüreçleri üzerine etkisi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ARİFE DEMİREL
Danışman: Simge Şişman Bal
Özet:Bu çalışmanın temel amacı, temel tiksinme ve ahlaki tiksinme olarak sınıflandırılan iki farklı tiksinme türünün duygu değerlendirme, bellek ve karar verme süreçleri üzerindeki olası etkilerini sistematik bir şekilde incelemektir. Bu doğrultuda çalışmada, nötr yüz uyaranları farklı tiksinme türlerine ait kısa hikayelerle eşleştirilmiş ve tekrarlı ölçümlü deneysel görevler kullanılmıştır. Çalışmaya, 20 ile 27 yaşları aralığında (Ort. = 21.03 ± 1.42), sağlıklı ve gönüllü 56 üniversite öğrencisi (49 K, 7 E) katılmıştır. Tüm katılımcılara; klinik (Beck Depresyon Envanteri, Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri), bilişsel (Benton Görsel Bellek Testi, Resim Tamamlama Testi, Stroop Testi Çapa Formu) ve genel psikolojik (Toronto Empati Ölçeği, Tiksinme Eğilimi ve Duyarlılığı Ölçeği-Revize, Üç Alanlı Tiksinme Ölçeği ve Ahlaki Kimlik Ölçeği) değerlendirme araçlarını içeren kapsamlı testler uygulanmıştır. Ayrıca çalışmada, Psychopy kullanılarak hazırlanmış ve yürütülmüş deneysel görevler (Duygu Değerlendirme Görevi, Tanıma Belleği Görevi ve Karar Verme Görevi) kullanılmıştır. Deneysel görevlerde, katılımcılara bilgisayar ekranında nötr yüz uyaranlarıyla eşleştirilmiş temel tiksinme, ahlaki tiksinme ya da nötr içerikli kısa hikayeler sunulmuştur. Bu sunumun ardından katılımcılardan her bir yüz–hikaye eşleştirmesi için hissettikleri duyguyu değerlendirmeleri, ardından tanıma belleği görevini tamamlamaları ve son olarak ikili karşılaştırmalara dayalı karar verme sorularını yanıtlamaları istenmiştir. Çalışmanın grup içi bağımsız değişkeni tiksinme türü (temel tiksinme, ahlaki tiksinme, nötr) olarak belirlenmiştir. Bu çerçevede, çalışmada tek faktörlü tekrarlı ölçümlü son test deneysel desen kullanılmıştır. Duygu değerlendirme görevine ilişkin analizler, tiksinme türünün tiksinme duygu derecelendirmeleri üzerinde anlamlı bir etkisi olduğunu göstermiştir (p .05). Ayrıca ahlaki tiksinme eşleşmeleri, temel tiksinme koşuluna kıyasla özellikle üzüntü (p .05). Benzer şekilde, katılımcıların temel tiksinme koşulundaki yüzlere verdikleri eminlik puanları diğer koşullardan anlamlı düzeyde yüksek bulunmuştur (p .05) ve kaçınma (p > .05) davranışları açısından istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmamıştır. Ek olarak, klinik ve bilişsel değerlendirmelerden elde edilen bulgular katılımcıların sağlıklı ve bilişsel olarak yeterli bir profil sergilediğini doğrulamış; genel değerlendirme araçlarından elde edilen veriler ise bireysel farklılıklar kapsamında ele alınmıştır. Elde edilen sonuçlar, temel tiksinmenin tanıma belleği üzerinde kolaylaştırıcı bir etkide bulunduğunu buna karşın ahlaki tiksinmenin sosyal ve ahlaki karar süreçlerinde daha belirleyici bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Kısacası, temel ve ahlaki tiksinme ortak motivasyonel kaçınma tepkileri üretmekle birlikte, bellek ve karar verme süreçlerini kendi işlevsel hedefleri doğrultusunda özgün şekillerde etkilemektedir.