İktibas sanatı ve Bedîuzzamân el-Hemedânî'nin makâmlerinde iktibas
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: RABİA BÜKÜLMEZ
Danışman: HATİCE ARSLAN SÖZÜDOĞRU
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Makâme geleneği, Arap edebiyatında müstesna bir yere sahiptir. Makâme alanında yazılan önemli çalışmalardan bir de Bedîüzzaman el-Hemedânî'nin el-Makâmât adlı eseridir. Hemedânî, eserinde iktibas sanatından faydalanmıştır. İktibas sanatı, âyetler ve hadislerden yapılan doğrudan alıntıların, belirli bir düzen dahilinde edebî metinlere yedirilerek kullanılmasını ifade eder. Böylelikle iktibas hem dinî hem de edebî bir niteliğe sahiptir. Bu tezde Hemedânî'nin söz konusu eserinde verdiği iktibaslar çalışılmıştır. Tez üç ana bölümden oluşmaktadır. İlk iki bölüm, çalışmaya hazırlık mahiyetinde olup literatür taramasına ayrılmıştır. Birinci bölümde makâme türü genel hatlarıyla ele alınmış ve alt başlıkları incelenmiş, tarihsel gelişimi ve edebî özelliklerine değinilmiştir. İkinci bölümde ise belâgat ilminin temel başlıkları olan meânî, beyân ve bedî kavramları açıklanmış, belâgat ilminin bedî' kısmında yer alan iktibas sanatı ayrıntılı bir şekilde irdelenmiştir. Tezin ana kısmı olan üçüncü bölümde ise, Hemedânî'nin makâmelerinde yer alan iktibas örnekleri tahlil edilmiştir. Âyetlerden, hadislerden, Arap mesellerinden ve şiirlerden yapılan iktibaslar, makâmeler bağlamında detaylı bir şekilde çalışılmıştır. Ayrıca makâmelerdeki alıntıların bağlamla olan ilişkisi, edebî işlevi ve kullanılan ifadelerin üslup açısından katkısı da değerlendirilmiştir. Çalışma neticesinde, Hemedânî'nin özellikle Kur'ân âyetlerinden ve Arap mesellerinden yoğun bir biçimde yararlandığı; hadis iktibaslarının ve şiirlerden yapılan alıntıların ise sınırlı düzeyde olduğu görülmüştür. Çalışmamızda hem iktibas sanatının teorik yönünü hem de el-Hemedânî'nin Makâme'sindeki iktibasların izleri sürülmüştür. Makâme türünün zenginliği ve iktibas sanatının belâgat içindeki yeri göz önüne alındığında, yapılan bu tahlil çalışması, klasik Arap edebiyatının anlaşılmasına yönelik bir adım niteliği taşımaktadır.