Osmanlı'dan Cumhuriyete Türkiye'de İlaç Yapımı (1930'a kadar)
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2002
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Evrim Kaynak
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Ayşe Feza GÜNERGUN
Özet:oz Tezimiz, Osmanlı döneminin başlangıcından (14.yüzyıl), Cumhuriyet'in ilk on yıllarına kadar geçen süre zarfînda Türkiye'de kullanılan ilaçlar ve bunların üretimini incelemeyi hedeflemiştir. Osmanlı klasik döneminde (14.yüzyu-17.yüzyıl) hekimler, daha çok Ortaçağ İslam tıp literatüründe bulunan ilaçları tavsiye etmişlerdir. Bu ilaçlarda, daha ziyade, tıbbi bitkiler, hayvansal maddeler ve az sayıda mineraller kullanılmıştır. Osmanlılar, Paracelsus'un fikirleriyle 18.yüzyılda karşılaşmışlar ve Batı tıp kitaplarının tercümeleriyle "tıbb-i cedid" (yeni tıp) olarak adlandırılan bir akım başlamıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nda görev yapan Avrupalı hekimler de, minerallerin ilaç olarak kullanılmasında etkili olmuşlardır. İlaçlar, aktarlar ve hekimler tarafından hazırlanmıştır. İlk eczaneler, 18. yüzyılın ikinci yarısında açılmış ve ilaç yapımı gerek aktar dükkanlarında, gerekse eczanelerde 19. yüzyıl boyunca devam etmiştir. Avrupa kökenli ilk müstahzar ilaçlar, Osmanlı eczanelerine 1820'li yıllarda girmiştir. Türkiye'de ilaç üretimine olan ilgi de yine aynı dönemde, Avrupa'dan ithal edilen müstahzarlar ile rekabet etmek üzere başlamıştır. İlaçlar, önce Avrupalı ya da gayri müslim Osmanlı eczacıların eczanelerinde havlanmaya başlamıştır. İlk Türk eczacı Hamdi Bey (18557-1909), eczanesini 1880 yıkıda açmış ve ilaç yapımına başlamıştır. Daha sonra Etem Pertev (1872-1927), Beşir Kemal (1876-1942) ve Abdi İbrahim (1888-1928) gibi eczacılar, eczanelerinde başladıkları ilaç üretimini laboratuvarlara taşıyarak üretimlerini geliştirmiş ve genişletmişlerdir. Türkiye Cumhuriyeti' nin ilk yıllarında kurulan bu laboratuvarlann bazıları, bugün Türkiye'nin en büyük ilaç fabrikalarına dönüşmüştür. Yirminci yüzyılın ilk on yıllarında ilaç üretimine ilgi duyan eczacılar çeşitli problemlerle karşılaşmışlardır. Bunlar arasında en önemlileri, hammaddelerin yurtdışından temin edilme zorunluluğu, yeterli sermayenin mevcut olmaması, devlet himayesinin giderek azalması ve Avrupa müstahzarları ile rekabetin giderek artmasıdır. Tezimizde, 20.yüzyılın sonlarında Türk ilaç sanayiinin gelişimine büyük etkisi olan bu sorunlar, dönemin eczacılıkla ilgili dergileri üzerinde yaptığımız çalışmalara dayanarak tartışılmıştır. m