Ticaret Nezareti (1839-1876)
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2010
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Aziz TEKDEMIR
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Mahir AYDIN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Osmanlı Devleti'nde dağılma sürecine girilmesinden sonra ilk ciddi düzenlemeler askeri alanda yapılmıştır. Bir süre sonra da askeri düzenlemelerle sorunun çözülemeyeceği anlaşılmış ve diğer alanlarda da yenilikler yapılmaya başlanmıştır. Bu yenilik yapılan alanların başında idari yapılanmalar gelmektedir. Sultan II. Mahmut başkentte ve taşrada idareyi merkeziyetçi bir modele göre ele almış ve devlet bürokrasisini şubelere ayırmıştır. Bu şubelerden birini de Ticaret Nezareti teşkil etmiştir.Bir devletin bağımsızlığının simgesi olan en önemli etkenlerden biri ekonomidir. Ekonominin canlı tutulabilmesi de, dahili ve harici ticaretin düzenli olmasına bağlıdır. Osmanlı Devleti de bu durumları göz önünde bulundurarak, ticareti yaygınlaştırmak, meydana gelen karışıklıkları önlenmek ve ticaretle ilgili işleri Avrupa'da olduğu gibi bir merkez altında toplamak amacıyla 24 Mayıs 1839 tarihinde Ticaret Nezareti'ni kurmuştur. Kısa süre içerisinde ticaretle alakalı her kurum, bu nezaretin idaresi altına verilmiştir. Ancak bu özensiz yapılanma, çeşitli problemlere sebep olmuş, problemleri çözmek amacıyla yapılan çalışmaların sonuç vermemesi üzerine de nezaret, 1841 yılında lağvedilmiştir. Bu nezaret ile ilgili işler 4 sene boyunca İstanbul Gümrük Emaneti'nin idaresi altında yürütülmüş, 2 Eylül 1845 tarihinde Ticaret Nezareti ikinci kez kurulmuştur.Ticaret Nezareti'nin görevleri ticaret, sanayi, ziraat ve bayındırlık olarak sınıflandırılmıştır. Bu kurum, Ticaret Nezareti olarak adlandırılsa da, Ziraat ve Nafia Nezaretlerinin işleri, bu kurumun idaresi altında yürütülmüştür. Bu üç nezaret kimi zaman birlikte yönetilmiş, kimi zaman ayrılmıştır. Nezaret, bu görevleri ihmal etmemeye çalışmışsa da en yoğun olarak faaliyette bulunduğu alan, Ticaret Mahkemeleri olmuştur. 1875 yılına kadar Ticaret Nezareti asli vazifesini ihmal ederek, varlığını bir Ticaret Mahkemesi statüsünde sürdürmüştür. 1875 yılında Adliye Nezareti'nin kurulması ile Ticaret Mahkemeleri bu kurumun idaresi altına verilmiş ve Ticaret Nezareti de asli vazifesine döndürülmeye çalışılmıştır.